مىكند ، اما آثارى از تقيهء او و پنهان كردن مذهبش ، در نوشتهء حاضر به چشم مىخورد . بنا به نوشتهء اعتماد السلطنه ، وى در 23 رجب سال 1310 درگذشت . وى در خاطراتش نوشته است : ديشب عارف خان افندى كه سالها نزد من بود ، فوت كرد ؛ بسيار متأسف شدم . صبح درب خانه رفتم ، بعد صدر اعظم را ملاقات نمودم ، مواجب افندى را ميان اتباع خود قسمت نمودم . « 1 » در يادداشتى كه از وى روى نسخهء اصفهان از كتاب حاضر نوشته است ، اشاره مىكند كه به جز اين كتاب ، هفت كتاب ديگر نيز داشته كه آنها را به كتابخانهء ظل السلطان در اصفهان ، سپرده و طاقچه‌اى به كتابهاى او اختصاص يافته است . برخى از آنها بايد كتابهاى باشد كه در حال حاضر ، در كتابخانهء مسكويه اصفهان نگهدارى مىشود . البته آثارى از وى ، در كتابخانه‌هاى ديگر نيز موجود است . در اينجا به معرفى آثار او كه بيشتر آنها ترجمه است ، مىپردازيم : * اطلاعات فنّيه راجع به بغداد ، ترجمه از تركى كه توسط محمد حسن خان صنيع الدوله به ناصر الدين شاه پيشكش شده است ( فهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانهء عمومى اصفهان ، جواد مقصود ، صص 352 ، 353 ، 360 ) . * تاريخ قره‌چيان ، از احمد مدحت افندى ترك . ترجمهء از محمد عارف منشى . در احوال كوليان خانه بدوش در هفت مبحث و يك مقدمه به قلم مترجم . ( مقصود ، ص 356 ) . * جغرافياى خرطوم و سودان ، از احمد مدحت افندى ، ترجمهء محمد عارف منشى . ( كتابخانهء مجلس ، ج 10 ، ص 1610 ؛ مقصود ، ص 354 ، ش 686 ) * صاحب الغار فى المرو ترجمه از مجلهء عربى الانسان كه در اسلامبول چاپ مىشده ( مقصود ، ص 354 ) * عمارات سلطنتى دولت فخيمهء روس ( مقصود ، ص 355 ) * احوال مادام لاوات فرانسوى ( مقصود ، ص 357 ) * مخادعات سياست يك زن ( ماروزييا ) ( مقصود ، ص 357 ) * حسن و آنيّت ( مقصود ، ص 358 ) * كشف جديدى در آمريكا ( مقصود ، ص 358 ) * تاريخ قائمه بانك ( مقصود ، ص 359 ) * تخم مرغ صنعى ( مقصود ، ص 359 ) * كيفيات فنيه و تاريخيه مشروبات الكحليه [ الكليه ] ( مقصود ، ص 360 ) * جغرافياى عالم اسلام . نسخه‌اى از اين كتاب ، در كتابخانهء ملى به شمارهء 501 موجود است كه گويا به خط خود او در سال 1309 كتابت شده است . « 2 » وى اين اثر خود را نيز به نام ناصر الدين شاه ، نگاشته است . فهرست‌نويس دربارهء آن نوشته است : در اين كتاب ، به طور مفصل حدود ممالك عالم اسلامى آمده و نيز شهرها و عوارض زمين از قبيل كوه و دشت

--> ( 1 ) . خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 852 ( 2 ) . فهرست نسخه‌هاى فارسى ، ج 6 ، ص 3954